SACRÉ CUISINE

OVER ETEN EN CHRISTELIJKE FEESTEN

 

 

 

Over de vastentijd voor Pasen - ook wel lijdens- of 40-dagentijd genoemd

 

 

 

 

 

Tijdens de vastentijd - tussen carnaval en Pasen - staan Christenen stil bij het leven en de dood van Jezus. Dat doen ze gedurende 40 dagen. Dit aantal is geen toeval. Het getal 40 komt in de bijbel veelvuldig voor. Het duidt een lange periode aan, veelal een periode van beproeving.  In Mattheus 4 en in Lucas 4 staat te lezen dat Jezus, nadat hij was gedoopt door Johannes de Doper, 40 dagen in de woestijn doorbracht alwaar hij gedurende 40 dagen én 40 nachten vastte.  Gedurende deze periode stelt de duivel Jezus driemaal op de proef. 

 

Tijdens deze periode werden, die al in de vroege middeleeuwen door de kerk wordt geïnstitutionaliseerd, worden christenen geacht om - in navolging van Jezus - ook weerstand te bieden aan hun aardse verleidingen. 

 

Daarbij werd gedacht dat het zou helpen als men minder at en zich ook onthield van bepaalde zaken.

 

 

 

 

 

Zoals ook valt te lezen in het stukje over spijsregels, heeft de kerk, naar aanleiding van de regels van Benedictus, perioden bepaald in het jaar, waarop diende te worden gevast, dwz. dagelijks slechts één maaltijd na zonsondergang werd genuttigd, en men diende zich te onthouden van dierlijk voedsel. Vissen vielen daar niet onder. Ze werden weliswaar als dieren gezien, maar men dacht dat ze zichzelf voortplantten en daarom niet lustopwekkend konden zijn, omdat ze geen seksueel contact hadden. Want lust kon men gedurende de vastentijd niet gebruiken. Behalve vlees, waren eieren, melk, room, boter en kaas ook verboden.

 

Na het schisma, waar de oosters orthodoxe kerk zich afsplitste van de (katholieke) kerk, bleef de orthodoxe kerk de vasten regels strenger handhaven dan de katholieke kerk. Zo bleef de periode van vasten in de katholieke kerk 40 dagen, in de orthodoxe kerk werden dat er meer, omdat daar op zondagen gevast bleef. De katholieke kerk vastte niet op zondag. Dit was immers een feestdag, want het was de dag waarop Jezus was opgestaan.

 

Hoewel naast vlees ook eieren, boter, room en melk verboden waren tijdens de vasten, werd het voor parochies in de katholieke kerk mogelijk om een dispensatie te krijgen om toch boter, room, kaas en melk te gebruiken. Dit waren de zogenaamde 'boterbriefjes', tegenwoordig heeft deze term een hele andere associatie. De dispensatie kreeg men vooral door flink te betalen. Zo kon bijvoorbeeld de imposante Tour de beurre (botertoren) van de cathedraal van Rouen tegen het einde van de middeleeuwen worden gebouwd. 

 

Met de reformatie schaftten de protestanten de vastentijd af, maar in de loop van vorige eeuw begon er toch ook weer interesse voor te ontstaan. Omdat men vastentijd soms te katholiek vond klinken, noemen protestanten deze periode ook wel de lijdenstijd of de 40-dagentijd. De nadruk ligt dan niet zozeer in wat men wel of niet mag eten, alswel een meer algemene periode van inkeer en bezinning.

 

 

In katholieke kringen is er ook veel veranderd, zeker in Nederland. 

 

Al in de jaren '50 werd vooral alleen geen vlees gegeten in de vastentijd. Eieren, en melkproducten werden toegestaan. Wél gebruikelijk werd het om gedurende de vastentijd niet te snoepen. Kinderen kregen hiervoor een zogenaamd 'vastentrommeltje'. Als ze eens iets lekkers aangeboden kregen, mochten ze het niet meteen opeten, maar dienden ze het in een vastentrommeltje te bewaren tot Pasen.   

 

In Katholieke landen als Polen is men vaak nog wat stricter in de leer. Daar heeft zich een hele culinaire traditie ontwikkeld, met 12 speciale vastengerechten die staan voor de verschillende apostels. Al deze gerechten bevatten geen vlees en ook geen boter, melk, kaas en eieren. 

 

In de orthodoxe kerk is men nóg een stapje verder gegaan: daar wordt ook geen vis gegeten tijdens de vastenperiode.  

 

 

Moderne invulling?

 

Ook wanneer je niet bent opgegroeid met de gewoonte om te vasten vanuit religieus oogpunt, kan het geen kwaad om een periode in het jaar te gebruiken om soberder te eten en je te proberen te onthouden van je slechte gewoontes. Dat kan op het vlak van eten zijn (snoepen, alcohol), maar ook bijvoorbeeld veel televisiekijken.  

 

Het kan wat mij betreft ook geen kwaad om eens 40 dagen zonder vlees te doen, zeker niet nu we steeds meer beseffen dat vleesconsumptie een behoorlijke ecologische voetafdruk achterlaat op onze aarde. En misschien zijn we het voor sommigen dan niet aan God verschuldigd, maar dan in elk geval aan onze aarde, om wat zorgvuldiger met haar om te gaan.  Denk daar eens aan bij het boodschappen doen. De vastenperiode is bij uitstek de periode om seizoensproducten te kopen, liefst biologisch geteeld, of uitsluitend spullen die niet veel hebben gereisd.