SACRÉ CUISINE

OVER ETEN EN CHRISTELIJKE FEESTEN

 

 

 

Waar komen onze feestdagen vandaan?

 

Prof. dr. Marius van Leeuwen, remonstrants emeritus hoogleraar en predikant, schrijft in zijn  boek ‘Van Feest naar Feest’, dat het eerste Christelijke feest waarschijnlijk een symposion (ofwel : samenzijn met eten, drinken en gesprekken) was op de zondag avond. Aanvankelijk vierde de eerste christenen op zaterdag nog de sabbat, en zondag overdag was een gewone werkdag.

De syposia zouden een voortzetting zijn van de maaltijden van Jezus met zijn volgelingen, waarbij het delen van het brood en de wijn al gauw een liturgische plek zou gaan innemen. In de 2e eeuw verschoof deze viering naar de zondagochtend: dit was immers het moment waarop Jezus na zijn dood was opgestaan. Zo kreeg de viering een religieuzer motief.

Brood en wijn zijn dus de eerste spijzen die geassocieerd werden met een christelijke viering. En dat worden ze nog steeds : door de viering van het avondmaal of bij de eucharistieviering.

De Christelijke feesten zoals wij deze de dag van vandaag soms nog kennen, zijn in feite voortzettingen van veel oudere feesten. En of deze feesten nu voort hebben geborduurd op Joodse, Romeinse, Germaanse of Keltische tradities, ze hebben nóg iets bijzonders met elkaar gemeen: ze passen oorspronkelijk allemaal wat hun moment van vieren betreft in een zogenaamd ‘zonnerad’ of jaarwiel.

 

Eerste religieuze vieringen : Triomf van het licht op het duister

 

Van Leeuwen stelt dat mag worden aangenomen dat de eerste religieuze vieringen bij de mensheid betrekking hadden op de triomf van het licht op het duister. Terwijl het nu al duizenden jaren helder is dat we één maan en één zon om onze aarde hebben draaien, die iedere ochtend of avond weer opkomt, was dat in prehistorische tijden niet vanzelfsprekend. Aanvankelijk dacht men zelfs waarschijnlijk dat er iedere ochtend een andere zon op kwam en later bleef het lange tijd ieder jaar nog spannend of de steeds korter wordende dagen wel weer langer zouden worden. Om de goden gunstig te stemmen c.q. als kalender te dienen, werden oude megalithische bouwwerken gebouwd zoals Gavrinis voor de Kust van Bretagne en Newgrange in Noord Ierland. Dit zijn bouwwerken, een soort terpen van steen met een lange gang naar een kleine ruimte, waar tegen de achterwant ronde versieringen zijn aangebracht, waarschijnlijk van de zon. Alleen op de kortste dag van het jaar schijnt het zonlicht tot aan deze achterwand.

Daarop volgend werd in waarschijnlijk alle culturen de tijd in het jaar verder opgedeeld in 4 of zelfs 8 gelijke parten. De zomerzonnewende en de voor- en najaars equinoxen werden ook als belangrijke momenten in het jaar gezien die moesten worden gevierd.  Vervolgens werd ook nog een feest gevierd op de dagen die weer precies tussen deze vier momenten waren. En zo ontstond er een soort jaarwiel met 8 spaken: 8 momenten waarop stil werd gestaan gedurende het jaar.

 

De geboorte van Jezus Christus - Winterfeest

 

Met kerst vieren we de geboorte van Jezus, maar dit feest is de facto een directe voortzetting van de Mithrascultuur uit het Romeinse rijk, dat in de nadagen van het Romeinse rijk werd gevierd en weer op diens beurt een 'opvolger' was van Sol Invictus, de onoverwinnelijke zon(negod). Mithras was de God van het licht die op 24 december (toen de datum van de zonnewende) uit een rots werd geboren. Op die nacht vierde men het feest van het licht en dat is in feite nog steeds zo. We branden kaarsjes en gedenken de geboorte van Christus – het licht van de wereld. In de Mithras-cultuur diende men twaalf dagen lang de boze geesten te verjagen, één dag voor elke maand van het jaar. Dat verklaart ook waarom wij ook nu nog twaalf dagen na kerst het kerstfeest afsluiten met de viering van driekoningen.

 

 

 

 

De geboorte van Johannes de Doper -Zomerfeest

 

Aan het begin van onze jaartelling was de zomerzonnewende op 24 juni. Hoewel we die datum tegenwoordig vooral associëren met aanhangers van natuurreligies die zich op die dag rond Stonehenge en andere megalithische plekken verzamelen, is deze dag ook een Christelijk feest, al vieren we dat in Nederland nog maar nauwelijks. Op die datum wordt namelijk de geboorte van Johannes de doper herdacht. Die datum is rechtsstreeks uit de bijbel afgeleid, nadat men de geboorte van Jezus had vastgesteld. In Lucas 1:36 staat dat toen de Engel Gabriël aan Maria verkondigde dat zij zwanger was geworden, Elisabet, de moeder van Johannes de Doper, zes maanden zwanger was. Johannes de doper was dus precies zes maanden eerder geboren dan Jezus.

Op deze dag, die in Groot Brittannië, de Scandinavische landen en ook nog in delen van Frankrijk en Spanje, nog uitbundig wordt gevierd, danst men tot diep in de nacht rond vuren en gelooft men dat geneeskrachtige (Sint Jans)kruiden extra krachten hebben. Ze worden geplukt en bereid. 

 

Pasen - Lentefeest

 

Pasen kennen wij als het feest van de opstanding. Christenen over de hele wereld vieren dat Christus, die aan het kruis was gestorven, drie dagen later uit de dood was opgestaan. Voor Rondom dat moment vierden de Joden hun Pesach feest. Het Pesach feest was op zijn beurt, aldus o.a. Martin Buber, een voortzetting van een oud Semitisch lentefeest, waarbij eerstgeboren bokjes werden geslacht en de demonen werden geweerd door het bloed van de bokjes aan de tentpalen te smeren.

Christenen zijn later rondom die datum Pasen gaan vieren.

In Azerbeidzjan viert men overigens naast Pasen (voor zover het de Christenen betreft) op 21 maart nog steeds het Novroes feest, dat de lente aankondigt, met dezelfde gebruiken als uit de tijd van Zoroaster. De tafelpoten buigen door van de gerechten en mannen springen over vuren om hun moed te bewijzen.  

 

De aartsengel Michael - Herfstfeest

 

In Engeland viert men nog uitgebreid rondom het begin van het najaar (Saint) Michaelmas (spreek uit: Mickelmas), de feestdag van Sint Michael. Volgens de openbaring van Johannes voert Michael de hemelse engelen aan en verslaat hij met hen op het einde der tijden de draak die Gods schepping bedreigt. In die periode richt men zich op de laatste dingen van het jaar, en dat past natuurlijk mooi bij deze openbaringstekst.

 

Begin februari

 

Op 2 februari viert men in Katholieke kring nog wel Maria Lichtmis. Wat dit is vertel ik zo. Ik kan alvast vertellen dat op deze datum germaanse volkeren binnen het romeinse rijk ‘heidense’ vruchtbaarheidsfeesten voor vrouwen hielden, die de Romeinen Spurcalia noemden, of wel smerigheden. U kunt zich voorstellen wat er tijdens die feesten gebeurde. Deze feesten werden evenwel nadat het romeinse rijk aan invloed inboette en door germaanse stammen werd heroverd meer en meer gevierd, ook nog door Christenen. Paus Sergius heeft toen in de 7e eeuw deze feesten een halt toe geroepen door die dag uit te roepen tot de viering van Maria Lichtmis. Het was een Joods gebruik, dat vrouwen die bevallen waren, minstens 40 dagen niet in de tempel mochten komen. Ze dienden dan eerst een duif en een lam – of als ze geen geld genoeg hadden, twee duiven   - te offeren. Maria heeft dit offer ook gebracht. En dat wordt op die datum herdacht.

Met Maria Lichtmis eet men traditioneel pannenkoeken.

 

 

 

 

 

 

 

Begin mei

 

Op dat moment vierden de Joden het Sjavoeot (ofwel wekenfeest, de oogst van de eerste gewassen). Pinksteren kan worden gezien als de opvolger daarvan. Met een oogstfeest heeft Pinksteren echter niets meer te maken. Christenen vieren dan de uitstorting van de Heilige Geest. Volgens het evangelie stortte 10 dagen nadat Jezus naar de hemel voer (op Hemelvaart dus) de 'Heilige Geest' zich uit over iedereen. Iedereen kon elkaar verstaan en stond in vuur en vlam, 'bezield'  zou je kunnen zeggen (het Duitse 'begeisterd' sluit hier zelfs beter op aan) door Gods Geest. Het is een feest van belofte en hoop op betere tijden. 

 

Begin augustus

 

Begin augustus viert men in Engeland hier en daar nog steeds Lammas, ofwel Loafmass, wat broodmiss betekent. Op die datum werd het begin van de graanoogst gevierd en werd de mis opgedragen aan het eerste brood dat werd gezegend.

 

Begin november 

 

Dit was het laatste feest van het jaar. Op dat moment was de laatste oogst binnengehaald en leefde de gedachte dat de overleden zielen kort terugkeerden naar de aarde. Om deze laatste gedachte te kerstenen, werden Allerheiligen (1 november) en kort daarop ook Allerzielen (op 2 november) ingesteld. De avond daarvoor viert metn in Ierland, Groot Brittannië en Noord-Amerika ook Halloween, wat niet meer betekent dan 'All Hallows-eve' of tewel: de avond vóór Allerheiligen.