SACRE CUISINE

OVER ETEN EN CHRISTELIJKE FEESTEN

 

 

 

PASEN

 

Pasen kennen wij als het feest van de opstanding. Christenen over de hele wereld vieren dat Christus, die aan het kruis was gestorven, drie dagen later uit de dood was opgestaan. Voor Rondom dat moment vierden de Joden hun Pesach feest. Het Pesach feest was op zijn beurt, aldus o.a. Martin Buber, een voortzetting van een oud Semitisch lentefeest, waarbij eerstgeboren bokjes werden geslacht en de demonen werden geweerd door het bloed van de bokjes aan de tentpalen te smeren.
Christenen zijn later rondom die datum Pasen gaan vieren.

Met Pasen kleuren we eieren en eten we lamsvlees, en dat doen we niet alleen in Nederland, maar binnen de hele christelijke cultuur.
De traditie om elkaar eieren te geven gaat terug tot de Oudheid. Zowel de oude Egyptenaren als de Romeinen offerden bij het aanbreken van de lente eieren als symbool van het leven en de wedergeboorte aan Isis en Venus. De Egyptenaren schreven op de eieren in gekleurde inkt hun wensen, legden ze aan de vooravond van het voorjaar in een mandje en gingen er vanuit dat de zonnegod Ra dan hun wensen zou vervullen. Koptische Christenen zouden de eieren vervolgens rood verven, om het bloed van Christus te symboliseren, een gebruik dat in de orthodoxe kerk tot op heden nog bestaat. 


Waarom eigenlijk eieren ? Het ei staat voor vruchtbaarheid en het begin van het leven. Maar er is natuurlijk ook nog een heel praktische reden in de christelijke traditie om deze voorchristelijke traditie voort te zetten: tijdens de vasten mochten geen eieren gegeten worden, en ook geen kippen, dus tegen de lente zat men met een enorme voorraad eieren.
Ook het verstoppen en zoeken naar eieren heeft een lange traditie. Deze traditie borduurt waarschijnlijk voort op het gebruik bij de Germanen om tijdens de lente eieren in de grond te stoppen, met de hoop op een extra vruchtbare oogst. Franse kronieken schrijven dat in Parijs al in de 13e eeuw na de Paasmis naar eieren werd gezocht.
Het Lam is een typisch offerdier, zowel in het oude testament, als bij de Romeinen. Een mooie bijkomstigheid is dat lammeren meestal vlak voor het aanbreken van de lente geboren worden en dus voorhanden zijn.


Het behoeft verder geen betoog dat er ook een gemakkelijke link kan worden gelegd met de gestorven – geofferde – Christus.


In Rusland viert men Pasen heel uitbundig. Dat heeft misschien ook te maken met het feit, dat daarvoor meestal een periode van 48 dagen vasten in acht zijn genomen (de zondagen tellen namelijk mee in Rusland, i.t.t. bij de katholieke kerk).  Het Orthodoxe Pasen wordt nooit vóór het Joodse Pesach gevierd. Daarom verschilt de datum nogal eens met de viering van ons Pasen.
Op de Heilige Woensdag voor Pasen ontvangen de gelovigen de Ziekenzalving met gewijde olie. De Heilige (Witte) Donderdag is gewijd aan het Laatste Avondmaal en de Voetwassing der apostelen door Christus. In de avond is er de lezing van de 12 Evangeliën, een compilatie van het lijdensverhaal uit de 4 evangelies. Op deze dag worden ook de eieren geschilderd, meestal rood. En zaterdag begint men met de voorbereidingen voor het paasfeest. De Heilige (Goede) Vrijdag is een strikte onthoudingsdag. De Heilige Epitaaf, de Icoon van Christus in het graf, wordt plechtig uit de altaarruimte de kerk in gedragen en in processie buiten op straat meegevoerd. Daarna wordt de epitaaf op een sarcofaag in het midden van de kerk geplaatst en vereerd. In de nacht wordt er gewaakt bij de Epitaaf terwijl er uit de 4 evangelies wordt gelezen. De Heilige Zaterdag staat in het teken van het rusten van Christus in het graf.
Dan volgt de paasnacht waarin eerst de Epitaaf op het altaar wordt teruggeplaatst in een geheel donkere kerk. Om klokslag middernacht wordt het paasvuur uitgedragen. De mensen ontsteken hun kaarsen en de paasprocesie begint op straat met het zingen van de paasliederen van de Opstanding van Christus met kerkvaandels, processiekruis en ikonen. Voor de gesloten kerkdeuren wordt na de processie buiten het Opstandingsevangelie van Markus gelezen. Als men daana de kerk weer binnenkomt is deze helder verlicht, de gewaden en kleden zijn wit. De Blijde Boodschap van Christus’ Opstanding wordt gelezen in verschillende talen. Er heerst een uitgelaten vreugde, iedereen heeft een kaars in de hand en groet elkaar met de paasgroet “ Christus is opgestaan “  en het antwoord “ Hij is waarlijk opgestaan “. Iedereen ontvangt een gewijd roodgeverfd paasei. De paasvreugde wordt  verhoogd door de meegebrachte feestelijk versierde manden met geverfde eieren en ander eten die na gezegend te zijn mee naar huis worden genomen. In de trapeza of refter van de kerk wordt de paasdienst afgsloten met een gezamenlijke paasmaaltijd.
Daarna volgt de Stralende Week waarin de deuren van de ikonostasis / ikonenwand  open staan en het katapitasma / altaargordijn open geschoven is. Vanwege de vreugde van de Opstanding wordt er vanaf Pasen tot Pinksteren niet geknield.Men groet elkaar in deze tijd met de paasgroet “ Christus is Opgestaan”.

Van welvarende mensen werd verwacht (dat zal nu wel anders zijn) dat ze met Pasen 48 gerechten klaarzetten, voor elke dag vasten één. Centraal staat de Koelitsj, een paascake met saffraan, veel  eidooiers, boter en vruchtjes, die men op voorhand bakt en met Paasnacht mee neemt naar de kerk om te laten zegenen. Toe eet men de Pascha, een soort dikke kwarktaart in een piramidevorm met afgevlakte punt. Op beide paasgerechten wordt met slagroom of geconfijte vruchtjes de (Cyrilische) letters XB  geplaatst, wat staat voor de gebruikelijke paasgroet Christos voskres (Christus is opgestaan !), waarop men weer antwoordt: ‘voistinoe voskres!’, Hij is waarlijk opgestaan.

De eieren die op paaszondag worden gelegd, worden niet gegeten, maar bewaard, men neemt aan dat ze geluk brengen.
 

In Griekenland komt men een hele week bijeen om het Paasfeest te vieren. Op woensdag worden de kaarsen in de kerk niet met zand maar met meel uitgestrooid. Vrouwen bakken hiervan daarna een brood dat weer gezegd wordt. Op donderdag worden ook hier de eieren versierd en op vrijdag wordt zwaar gevast.
Paaszaterdag begint men ook hier met de voorbereidingen en neemt men s’avonds de eieren mee naar de kerk om te laten zegenen. Na de Paasmis – in de vroege uurtjes op de zondag ochtend, eet men dan de Majiritsa, een paassoep, gemaakt met het de ingewanden van het lam dat later op die dag zal worden geroosterd.
Bij gebrek aan lam, wordt er overigens ook wel een geit geroosterd.
Verder ontbreekt het paasbrood aan tafel niet.  De Tsurekia is een met veel boter, eieren en suiker verrijkt brood waarin een roodgeverfd ei wordt meegebakken.


In Hongarije eet men in tegenstelling tot lam een paasham. Dit gebruik komt overigens ook in diverse streken in Frankrijk voor. De beroemde bourgondische Jambon Persillé is daar een goed voorbeeld van. Waarschijnlijk werd er voor de vasten een ham achtergehouden, die dan in de open haard gerookt werd en zo geconserveerd kon worden tot pasen.
In het kooknat van de gekookte ham, worden dan de eieren gekookt en erbij serveert men mierikswortel.

 

Een ander Frans gebruik tot het begin van de 20e eeuw op het platteland, was dat men een goed gevulde salade serveerde waarop een haring lag, die de gastheer triomfantelijk wegsmeet, om aan te geven dat de tijd van vasten voorbij was. Een vergelijkbaar gebruik bestaat nog steeds in Ierland, waar men in sommige streken een haring begraaft met Pasen.

In Nederland, eten we eieren, verstoppen we (chocolade) eieren en eten we Lam, of we maken een boterlammetje, een afbeelding van lam. Ook zijn tegenwoordig paasstollen te krijgen, waarbij de consument een beetje de indruk krijgt dat hij door de winkelier een beetje wordt gefopt: de stol hoort immers bij kerst. Dat is juist, maar we moeten niet vergeten dat wij uit een broodcultuur komen, niet alleen in Nederland, maar in Heel Europa. Al onze feestdagen draaien uiteindelijk veel om brood en broodgerechten :
De paascakes, onze kerststol, oliebollen met oud en nieuw, lokale lekkernijen zoals kniepertjes (ook een soort gefrituurd brood), nonnevotten rond carnaval in Limburg, adventkoeken in Duitsland (lebkuchen) banketstaaf, pepernoten, speculaas, de Engelse Christmaspudding, Het driekoningenbrood, Pinkster- of luilakbollen (een soort rozijnenbroodjes). Het is allemaal bijzonder brood dat we op de feestdagen eten. We kunnen daarom best een paasstolletje eten tijdens de Pasen.

 

Naar de Paasrecepten